Kuduz, insanlık tarihinin en eski ve en korkulan hastalıklarından biridir. Belirtiler ortaya çıktıktan sonra neredeyse her zaman ölümle sonuçlanması onu diğer pek çok enfeksiyondan ayırır. Öte yandan kuduz, aşılama ve doğru zamanda yapılan müdahaleyle tamamen önlenebilen bir hastalıktır. Bu nedenle kuduzun ne olduğunu, hayvanlarda nasıl belirti verdiğini ve şüpheli bir temasta ne yapılacağını bilmek hayati önem taşır.
Kuduz Nedir?
Kuduz, merkezi sinir sistemini etkileyen viral bir hastalıktır. Etken, Lyssavirus cinsinden bir virüstür ve sıcakkanlı memelilerin tümünü enfekte edebilir. Hayvanlardan insanlara geçebildiği için zoonoz hastalıklar arasında yer alır. Virüs vücuda girdikten sonra sinirler boyunca ilerleyerek beyne ulaşır ve burada iltihaplanmaya yol açar.
Dünya genelinde insanlardaki kuduz vakalarının büyük çoğunluğu köpek ısırıkları sonucunda görülür. Bunun yanında kedi, tilki, çakal, kurt, yarasa, sığır ve diğer memeliler de hastalığı taşıyabilir.
Kuduz Nasıl Bulaşır?
Virüs enfekte hayvanın tükürüğünde bulunur. Bulaşma çoğunlukla ısırma yoluyla gerçekleşir. Bunun dışında tırmalama, hayvanın açık yarayı ya da göz, ağız ve burun gibi mukozaları yalaması da bulaşmaya neden olabilir. Sağlam deriye temas, hayvanı sevmek ya da beslemek bulaşma yolu sayılmaz.
Virüsün vücuda girmesiyle belirtilerin başlaması arasında geçen kuluçka süresi oldukça değişkendir. Bu süre çoğu zaman haftalarla aylar arasındadır ve ısırığın yerine, derinliğine ve vücuda giren virüs miktarına göre farklılık gösterir. Baş ve boyun bölgesine yakın ısırıklarda süre kısalma eğilimindedir.
Kuduz Hayvan Belirtileri Nelerdir?
Kuduz hayvanlarda belirtiler genellikle üç evrede incelenir, ancak her hayvanda bu evrelerin tümü belirgin biçimde görülmeyebilir.
Başlangıç Evresi
İlk dönemde hayvanın huyunda değişiklik dikkat çeker. Sakin bir hayvan huzursuz ve saldırgan hâle gelebilir, hareketli bir hayvan ise içine kapanıp saklanabilir. İştahsızlık, hafif ateş, ısırık bölgesini sürekli yalama ya da kaşıma ve ışığa, sese karşı aşırı duyarlılık görülebilir. Yabani hayvanların insandan korkmaması ve yerleşim yerlerine yaklaşması da şüphe uyandırması gereken bir işarettir.
Saldırgan Evre
Halk arasında kuduz denince akla gelen tablo bu evredir. Hayvan aşırı derecede huzursuzdur. Sebepsiz yere canlı ya da cansız nesnelere saldırabilir, amaçsızca dolaşabilir, yenmeyecek şeyleri ısırıp yutmaya çalışabilir. Sesinde değişiklik, havlamanın boğuklaşması, kas seğirmeleri ve nöbetler görülebilir.
Felç Evresi
Son evrede felç tablosu öne çıkar. Yutak ve çene kasları etkilendiği için hayvan yutkunamaz, ağzından salya akar ve alt çene sarkabilir. Felç giderek tüm vücuda yayılır, hayvan ayağa kalkamaz ve solunum kaslarının etkilenmesiyle hayatını kaybeder. Bazı hayvanlarda saldırgan evre hiç görülmeden doğrudan bu sessiz tablo gelişir. Bu nedenle yalnızca saldırgan hayvanların kuduz olabileceğini düşünmek yanıltıcıdır.
Bu belirtilerin hiçbiri tek başına kuduz tanısı koydurmaz. Benzer tablolar başka hastalıklarda ve zehirlenmelerde de görülebilir. Şüpheli bir hayvana yaklaşmamak, onu yakalamaya çalışmamak ve durumu belediyenin veteriner işleri birimine ya da il ve ilçe tarım ve orman müdürlüklerine bildirmek gerekir.
Şüpheli Temas Durumunda Ne Yapılmalı?
Bir hayvan tarafından ısırıldıysanız ya da tırmalandıysanız, hayvan sağlıklı görünse bile şu adımları izleyin:
- Yarayı hemen bol su ve sabunla, en az on beş dakika boyunca yıkayın. Bu basit işlem bulaşma riskini önemli ölçüde azaltır.
- Varsa bir antiseptik uygulayın. Yarayı sıkıca kapatmayın.
- Vakit kaybetmeden en yakın sağlık kuruluşuna başvurun. Hekim, temasın türüne göre kuduz aşısı ve gerekli durumlarda immünoglobulin uygulanmasına karar verir.
- Hayvanın sahipli olup olmadığını, aşı durumunu ve mümkünse nerede bulunduğunu not edin. Kedi ve köpekler yetkililerce belirli bir süre gözlem altına alınabilir.
Belirtiler başladıktan sonra etkili bir tedavi bulunmadığı için beklemek en büyük hatadır. Temas sonrası aşı takvimi hekimin belirlediği şekilde eksiksiz tamamlanmalıdır.
Kuduzdan Korunma Yolları
- Kedi ve köpeklerinizin kuduz aşısını veteriner hekimin belirlediği takvimde yaptırın. Türkiye’de kedi ve köpeklere kuduz aşısı yaptırmak yasal bir zorunluluktur.
- Evcil hayvanınızın sahipsiz ya da yabani hayvanlarla kontrolsüz temasını engelleyin.
- Tanımadığınız, yaralı ya da garip davranan hayvanlara dokunmayın. Çocuklara da bunu öğretin.
- Meslek gereği risk altında olan kişiler ve kuduzun yaygın olduğu bölgelere seyahat edecekler, temas öncesi aşılama konusunda hekime danışabilir.
Evcil hayvanınızdaki her davranış değişikliği kuduz anlamına gelmez. Örneğin yenmeyecek nesneleri çiğneme davranışı çoğu zaman başka nedenlere dayanır. Kedilerde kusma ve iştahsızlık gibi sık görülen belirtiler için kediler neden kusar yazımıza bakabilirsiniz. Hayvanların insan sağlığı açısından taşıdığı riskler hakkında daha geniş bir bakış için dünyanın en tehlikeli hayvanları yazımız da ilginizi çekebilir.
Özetle kuduz, belirti verdikten sonra geri dönüşü olmayan ama önlenmesi mümkün bir hastalıktır. Düzenli aşılama, şüpheli hayvanlardan uzak durma ve temas hâlinde yarayı yıkayıp hemen sağlık kuruluşuna başvurma, korunmanın üç temel adımıdır. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Her şüpheli temasta hekime başvurulmalıdır.
Görsel: Smooth_O (talk · contribs) / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
