Çizgi filmlerde farelerin peşinden koştuğu sarı, iri delikli peynir dilimi hepimizin aklındadır. Gerçek hayatta da bazı peynirler göz göz olurken bazıları pürüzsüz ve sıkı bir yapıya sahiptir. Peki peynir neden delikli olur? Bu delikler bir kusur mudur, yoksa bilerek mi oluşturulur? Yanıt, peynirin türüne göre değişir: kimi peynirde delik ustalığın göstergesi, kimisinde ise bir şeylerin yolunda gitmediğinin habercisidir.
Peynirin delikli olmasının nedeni temelde gazdır. Peynir olgunlaşırken içinde yaşayan mikroorganizmalar süt şekerini ve süt asidini parçalar; bu sırada karbondioksit gazı açığa çıkar. Gaz, peynir hamurunun esnek yapısı içinde dışarı kaçamayınca küçük ceplerde birikir ve zamanla baloncuklar oluşturur. Peynir kesildiğinde bu baloncuklar delik olarak görünür. Peynircilikte bu deliklere “göz” denir.
Delikli peynirin adı denince akla ilk gelen, İsviçre kökenli Emmental’dir. Bu peynirde propiyonik asit bakterileri adı verilen özel kültürler kullanılır. Peynir kalıpları belli bir süre ılık olgunlaştırma odalarında bekletilir; bakteriler burada çalışarak hem peynire kendine özgü tatlımsı, cevizimsi aromayı kazandırır hem de iri gözleri oluşturur. İsviçreli araştırmacıların yakın dönemde yaptığı çalışmalar, süte karışan mikroskobik saman parçacıklarının gaz kabarcıklarının toplanacağı çekirdek noktaları oluşturduğunu, sağım koşulları hijyenik hale geldikçe deliklerin küçülüp azalmasının bununla ilgili olduğunu ortaya koymuştur. Türkiye’de üretilen gravyer de aynı ailedendir. Gouda ve benzeri peynirlerde ise farklı starter kültürlerin ürettiği gaz, daha küçük ve seyrek gözler oluşturur.
Bir de mekanik delikler vardır. Tulum peyniri ya da bazı beyaz peynirlerde görülen düzensiz, köşeli boşluklar gaz kaynaklı değildir; pıhtı parçalarının kalıba basılırken tam kaynaşmamasından ileri gelir ve tamamen doğaldır.
Peynir Delikli Olmaması İçin Ne Yapmalı?
Evde ya da küçük işletmede beyaz peynir, kaşar gibi normalde sıkı yapılı olması gereken bir peynir yapıyorsanız ve peynir sünger gibi göz göz oluyorsa, bu genellikle istenmeyen mikroorganizmaların işaretidir. Erken dönemde ortaya çıkan çok sayıda küçük delik çoğunlukla hijyen eksikliğinden kaynaklanan bakterilere, olgunlaşmanın ilerleyen aşamasında beliren iri yarıklar ve şişme ise genellikle silajla beslenen hayvanların sütünden geçebilen sporlu bakterilere bağlanır. Peynirin delikli olmaması için şunlara dikkat edilmelidir:
- Temiz ve taze süt: Sağım hijyeni, memenin ve kapların temizliği ilk koşuldur. Bekletilmiş süt kullanılmamalıdır.
- Isıl işlem: Sütü pastörize etmek, gaz yapan bakterilerin büyük bölümünü etkisiz hale getirir. Çiğ sütten peynir yapımı hem delik hem de gıda güvenliği bakımından risk taşır.
- Ekipman hijyeni: Kazan, bıçak, cendere bezi ve kalıplar her kullanımdan önce sıcak suyla yıkanmalıdır.
- Doğru mayalama sıcaklığı ve süresi: Gereğinden sıcak ve uzun bekletme istenmeyen bakterilere zaman kazandırır.
- İyi baskı: Pıhtının yeterince süzülüp düzgün baskılanması mekanik boşlukları azaltır.
- Yeterli tuz ve soğuk olgunlaştırma: Uygun yoğunluktaki salamura ve serin depolama gaz oluşumunu frenler.
Yapım sonrasında da saklama koşulları önemlidir; ayrıntılar için beyaz peynir nasıl saklanır yazımızı okuyabilirsiniz.
Delikli Peynir Sağlıklı mı?
Bu sorunun yanıtı deliğin kaynağına bağlıdır. Emmental, gravyer ya da Gouda gibi delikleri üretim yönteminin doğal sonucu olan peynirler güvenle tüketilir; buradaki gözler kaliteli olgunlaşmanın göstergesidir. Bu peynirler de diğerleri gibi protein ve kalsiyum bakımından zengindir. Genel bilgi için süt ve süt ürünleri rehberimize bakabilirsiniz.
Öte yandan normalde deliksiz olması beklenen bir peynirde süngerimsi yapı, şişkin ambalaj, kötü ya da keskin koku, acımsı tat gibi belirtiler varsa durum farklıdır. Bu tablo istenmeyen bakteri faaliyetine işaret edebilir ve böyle bir ürünü tüketmemek gerekir. Açıkta satılan, menşei belli olmayan peynirlerde bu belirtilere özellikle dikkat edilmelidir.
Delikli Peynir mi? Deliksiz Peynir mi?
Hangisinin “daha iyi” olduğu sorusu aslında yanlış kurulmuş bir sorudur; doğru ölçüt, peynirin kendi türünün özelliklerini taşıyıp taşımadığıdır. Emmental’de düzgün, parlak iç yüzeyli ve dengeli dağılmış gözler aranır; deliksiz bir Emmental kusurlu sayılır. Beyaz peynirde ise porselen gibi pürüzsüz, sıkı bir kesit beklenir; birkaç küçük mekanik boşluk normaldir ama göz göz bir yapı istenmez. Taze kaşarda da homojen ve deliksiz doku makbuldür.
Seçim yaparken damak zevkiniz ve kullanım amacınız belirleyici olmalıdır. Delikli peynirler tatlımsı aromaları ve iyi erime özellikleriyle tost, sandviç ve fondü için idealdir. Deliksiz, salamura peynirler kahvaltı, salata ve börek içi için daha uygundur.
Kısacası peynirdeki delikler tek başına ne iyi ne kötüdür. Emmental’deki iri gözler bilinçli bir üretimin imzasıyken, beyaz peynirdeki süngerimsi yapı hijyen sorununun uyarısı olabilir. Peynir alırken türüne uygun görünüme, kokuya, etiket bilgilerine ve satış koşullarına bakmak, sofranıza doğru ürünü getirmenin en kolay yoludur.
Görsel: Coyau / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
